Strona głównaAktualnościArchiwum aktualności

Kapliczki, krzyże oraz przydrożne figury

2020/05/09

By mówić o ludowym śpiewaniu „majówek”, należy wspomnieć o miejscach, gdzie one  się odbywały. Zarówno krzyże, figurki świętych, jak i przydrożne kapliczki, obecne są w całym chrześcijańskim świecie.

Ponieważ reformacja, nie uznając kultu świętych, zakazywała stawiania tego typu budowli, to wbrew tym zakazom mieszańcy wsi stawiali je z potrzeby serca. Zaznaczyć trzeba, że w żadnym kraju, oprócz Polski, nie spotyka się tylu krzyży Męki Pańskiej, Janów Nepomucenów,  świętych Franciszków, Antonich, Florianów, czy kapliczek Matki Bożej. Są one naturalnym składnikiem krajobrazu i nawet nie zastanawiamy się, dlaczego powstały. Nigdzie też poza Polską nie zrosło się z przydrożnymi kapliczkami, krzyżami i figurami tyle legend, podań, zwyczajów i wierzeń. Stawiano je z wdzięczności i o charakterze błagalnym, w podzięce za wyleczenie z choroby, za uchronienie od pomoru, głodu, pożaru, powodzi i za otrzymaną nieoczekiwaną łaskę. Za wybawienie od niebezpieczeństwa, ale też stawiano je za popełnione grzechy, jako pokutę. Obecne na wjeździe do wsi krzyże stawiano w intencji zachowania zdrowia mieszkańców i ochrony wsi przed „złym”. Morowe powietrze zabierało do grobu całe rodziny. Ludzie modlili się więc i pisali: „Boże, broń nas od powietrza morowego". Były wyrazem modlitwy za dusze nieszczęśliwych i niewinnie zamordowanych, pamiątką miejsca śmierci, miejsca znalezienia ludzkich kości lub miejsca samobójstwa.  

Figury, krzyże i kapliczki, najczęściej na rozwidleniu starych dróg, na granicach dawnej zabudowy, na krańcach między siedliskami ludzkimi a przestrzenią pól i lasów, w pobliżu rzek i stawów, kościołów, a także — jak mniemano — w i siedliskach złych mocy. Dawniej też stawiano je w miejscu spalenia czarownic, w miejscach zbiorowego pochówku ludzi zmarłych na zarazę. W czasach nam bliższych powstawały na mogiłach pochowanych przy drodze żołnierzy i partyzantów. Stawiano je też koło źródeł, studni itd.

Kapliczki i krzyże spełniały także funkcje kultowe. Wokół nich ogniskowało się życie religijne i stanowiły źródło wielu ludowych zwyczajów. W okresie przed Wniebowstąpieniem Pańskim święcono pola, aby zapewnić urodzaj. Chodzono wówczas z procesją po granicach oznaczonych krzyżami, a potem obchodzono zagrody. W dniu św. Jerzego (23 kwietnia) po raz pierwszy wypędzano zwierzęta na pastwisko i pod krzyżami na końcu wsi było ono święcone, co miało zapewnić gospodarzom zdrowie i pożytek z bydła. Zawsze na Wielkanoc pod kapliczkami święciło się jadło, tu odprawiały się nabożeństwa, bo kapliczki zastępowały oddalony kościół i przybliżały w ten sposób człowieka do Boga. Dla niejednej wioski przydrożne kapliczki są najcenniejszym zabytkiem. Ale przede wszystkim to miejsce kultu, świadectwo wiary.

Kapliczki za wsią spełniały ważną rolę w obrzędzie pogrzebowym, szczególnie we wsiach odległych od kościoła i cmentarza parafialnego. To właśnie przy kapliczkach usytuowanych na rozdrożu następowało pożegnanie ze zmarłym. 

Minęły wieki, a dzisiejsi mieszkańcy wsi nie zmienili swoich nawyków. Stawiają nowe figury, krzyże, bądź odnawiają stare, aby Bóg opiekował się nimi nadal — „na chwałę i uwielbienie Pana Jezusa i Najświętszej Maryi Panny". W czasach współczesnych przydrożne kapliczki, szczególnie te poświęcone Matce Bożej, są miejscem, gdzie w maju zbierają się mieszkańcy, by przy przystrojonej zielenią i kwiatami śpiewać litanię do Matki Bożej oraz pieśni Maryjne. Te kapliczki dekoruje się również na Zielone Świątki, czyli na uroczystość Zesłania Ducha Świętego, na czas obchodów Bożego Ciała, święto Wniebowzięcia Matki Bożej, na Boże Narodzenie. Najpiękniej przystrojone są jednak w maju.

Kiedy przechodzimy obok krzyży i kapliczek, mężczyźni zdejmują nakrycia głowy, a kobiety kreślą na sobie znak Krzyża Świętego. W taki sposób wyrażamy wiarę i kulturę swoją oraz naszych ojców. Nie pozwólmy im zniknąć z naszego krajobrazu, bo ich rola jest nieoceniona. Kumuluje w sobie pierwiastki  religii, kultury, architektury, etnografii, geografii i historię naszego kraju.

dr Alicja Trukszyn, Dział Dziedzictwa Kulturowego WDK

Na zdj.: Składziste. Kapliczka przydrożna. Ok. 1918-1934 r. Fot.: NAC.

 

inicjatyw_lokalnych.png

Strona WDK jest stale aktualizowana dzięki otrzymanej dotacji na zakup sprzętu komputerowego i multimedialnego w ramach Programu Operacyjnego "Rozwój inicjatyw lokalnych" Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

norway grants

eea grands

mkidn_logo

Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach realizuje projekt dzięki wsparciu udzielonemu przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię, poprzez dofinansowanie
ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego
oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego

Odwiedziny: 312
Realizacja nbStudio